Viðskiptakerfi ESB

Útstreymi frá stromp iðnaðarhúsnæðis

Viðskiptakerfi ESB

Árið 2005 kom Evrópusambandið á fót viðskiptakerfi með losunarheimildir gróðurhúsalofttegunda í tengslum við mótvægisaðgerðir að hálfu ESB samkvæmt Kyoto bókuninni. Viðskiptakerfið, í almennu máli nefnt ETS (stendur fyrir Emission Trading System), gegnir lykilhlutverki í aðgerðum Evrópusambandsins gegn loftslagsbreytingum því kerfið er helsta stjórntæki sambandsins til að ná fram samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda.

Uppbygging kerfisins

Viðskiptakerfið byggir á svokallaðri “cap and trade” hugmyndafræði hagfræðinnar. Í grófum dráttum virkar kerfið þannig að takmörk eru sett á heildarlosun gróðurhúsalofttegunda frá rekstraraðilum sem falla undir viðskiptakerfið. Þessum fyrirtækjum er úthlutað  losunarheimildum* í samræmi við staðlaðar reglur og rekstraraðilum síðan heimilað að eiga viðskipti með þær. Heildarfjöldi heimilda í kerfinu samsvarar þeim takmörkunum sem settar eru í upphafi. Hluta heimilda er úthlutað endurgjaldslaust, og hluti þeirra annarsvegar seldur á uppboði og hinsvegar komið fyrir í varasjóði sem ætlaður er nýstofnuðum fyrirtækjum og þeim fyrirtækjum sem vilja auka framleiðslu sína verulega. Vægi uppboðanna mun aukast eftir því sem á líður og þ.a.l. mun endurgjaldslaus úthlutun dragast saman sem nemur samsvarandi aukningu uppboðsheimilda.

Eftir því sem dregið er úr endurgjaldslausri úthlutun þurfa fyrirtæki að leita annarra leiða til að eiga heimildir fyrir losun sinni. Þetta geta þau annaðhvort gert með því að þróa leiðir til að draga úr losun ellegar kaupa viðbótarheimildir á markaði eða opinberu uppboði. Með þessu fæst hagrænn hvati fyrir fyrirtæki til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda.

Myndbandið hér að neðan gefur ágætis yfirlit varðandi hugmyndafræðina að baki kolefnismörkuðum.

 

Þegar ETS hóf starfsemi sína árið 2005 voru 25 aðildarríki ESB þátttakendur. Núna eru ríkin 31. Búlgaría og Rúmenía komu inn árið 2007 og 3 EFTA ríki (Ísland, Noregur og Liechtenstein) komu inn í kerfið árið 2008 (staðbundinn iðnaður á Íslandi þó ekki fyrr en 2013). Þegar Króatía gekk inn í ESB árið 2013 kom hún einnig inn í viðskiptakerfið.

Iðnaður

Undir viðskiptakerfið féllu 11.401 einingar í staðbundnum iðnaði árið 2015. Umfang kerfisins eru allar brennslustöðvar yfir 20MW og allar stöðvar sem tilgreindar eru í viðauka I í tilskipun ESB frá 2003. Heildarlosun þessara stöðva árið 2015 jafngilti 1.800 Mt af CO2.

Hægt er að skipta staðbundnum iðnaði niður í átta meginflokka, byggt á helstu starfsemi þeirra:

  • Brennsla eldsneytis (aðallega raforkuframleiðsla auk ýmiss framleiðsluiðnaðar)
  • Hreinsunarstöðvar
  • Járn og stál, koks og málmgrýtiframleiðsla
  • Sement, sementsgjall og kalk framleiðsla
  • Önnur málmlaus efni (gler, keramik, steinefni, ull og gifs)
  • Framleiðsla á pappírsdeigi og pappír
  • Framleiðsla á efnum
  • Önnur starfsemi

Brennsla eldsneytis er aðal framleiðslan í iðnaðinum, 61% iðnaðarins er í þeim geira og losunin er um 68% af vottuðum losunarheimildum. Í öðru sæti er framleiðsla á sementi, sementgjalli og kalki eða um 8% allrar losunar.

Losunin í viðskiptakerfinu stjórnast af litlum hópi stórra losenda. Af þeim 9.000 einingum í staðbundnum iðnaði sem greint var frá í tengslum við 21.gr ETS tilskipunarinnar, losa 72% eininganna frá sér minna en 50.000 MT af CO2 og eru einungis ábyrgar fyrir 10% af heildarlosuninni.

Flug

Flug hefur verið hluti af viðskiptakerfinu frá árinu 2012. Að jafnaði ætti allt flug til og frá aðildarríkum ESB auk Íslands, Noregs og Liechtenstein að vera innan kerfisins, en í raun tekur það einungis á flugi innan EES í dag. Ástæðan er reglugerð sem sett var á árið 2013 til þess að auðvelda fyrir samningaviðræðum um markaðstengt fyrirkomulag á alþjóðavettvangi. Af sömu ástæðu er nánast annar hver flugrekandi undanskilinn viðskiptakerfinu eins og staðan er í dag, þar sem flugrekendur sem að eru ekki í atvinnurekstri og losa minna en 1.000 tonn af CO2 á ári eru undanskildir kerfinu.

Virkir flugrekendur innan ETS árið 2015 voru 776 og þar af 4 í umsjá Íslands.

Skip

Frá árinu 2018 verða stór skip sem að leggja við hafnir innan ESB einnig hluti af viðskiptakerfinu. Árleg losun CO2 vegna sjóflutninga er um 1.000 milljón tonn á ári, og ber ábyrgð á um 2,5% heildarlosun gróðurhúsalofttegunda. Því þurfa stór skip (yfir 5.000 GT) að vakta losun á leiðum á ferðum til, frá og á milli hafna innan ESB, og skila inn árlegri losunarskýrslu líkt og flugrekendur og iðnaður frá 1. janúar  2018.  Eins og staðan er í dag munu  þó engin skip vera í umsjá Íslands, þar sem að þau íslensku skip sem að ná þessari þyngd og myndu falla undir kerfið eru skráð með heimahöfn í öðrum ríkjum.

 

Úthlutun heimilda

Úthlutun losunarheimilda byggir almennt á sögulegri framleiðslu fyrirtækja sem og svokölluðum árangursviðmiðum, sem skilgreind voru með ákvörðun framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Árangursviðmið er tölulegt gildi sem endurspeglar meðalárangur þeirra fyrirtækja sem hafa staðið sig best við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda við framleiðslu á tiltekinni vöru eða þjónustu. Fram til ársins 2013 var ákvörðun um úthlutun í höndum aðildarríkjanna.  Frá og með árinu 2013 var ákvörðunin hinsvegar  alfarið í höndum framkvæmdarstjórnar Evrópusambandsins, þó svo að tölulegar forsendur ákvörðunarinnar komi frá aðildarríkjum. Heildarfjöldi úthlutaðra losunarheimilda dregst saman með tímanum sem þ.a.l. stuðlar að samdrætti í losun. Árið 2020 er áætlað að losun fyrirtækja innan viðskiptakerfisins verði 21% minni en árið 2005.

Eftirlit

Eins og gefur að skilja eru fyrirtæki sem falla undir viðskiptakerfið krafin um að hafa eftirlit með og skrá árlega losun sína á gróðurhúsalofttegundum. Raunlosun er vottuð af óháðum aðilum og tilkynnt til Umhverfisstofnunar.  Árlega er fyrirtækjum svo gert skylt að framvísa losunarheimildum sem samsvara  heildarmagni raunlosunar. Í flestum tilvikum fá fyrirtæki úthlutað heimildum sem duga einungis fyrir ákveðnum hluta af væntanlegri  losun. Sökum þess standa fyrirtæki frammi fyrir þeirri ákvörðun að kaupa viðbótarlosunarheimildir, koma fyrir búnaði eða breyta aðferðum til að draga úr losun eða, ef nauðsyn þykir, draga úr framleiðslu.  Ef fyrirtæki afhendir ekki tilskilinn fjölda losunarheimilda ber viðkomandi ríki að knýja fram efndir með viðurlagaákvæðum, m.a. með álagningu sekta.

Tímabil kerfisins

Viðskiptakerfið hefur verið starfrækt frá ársbyrjun 2005 en því hefur verið skipt upp í mismunandi tímabil. Fyrsta tímabilið var frá 2005 til loka árs 2007. Annað tímabil samsvarar skuldbindingatímabili Kyoto-bókunarinnar, 2008-2012, en fjöldi heimilda innan viðskiptakerfisins á öðru tímabili tekur mið af fjölda heimilda sem gefnar voru út í samræmi við bókunina. Þriðja tímabilið hófst svo í ársbyrjun 2013 og stendur fram til ársins 2020.

Kolefnismarkaður

Vettvangur viðskipta með losunarheimildir er oftast nefndur kolefnismarkaður (carbon market) og viðskipti á honum fara fram bæði í kauphöllum sem og utan skipulagðra markaða (over-the-counter trade). Einstaklingum sem og öðrum aðilum sem ekki falla beint undir lög um viðskiptakerfi með losunarheimildir er einnig heimilt að stunda viðskipti á þessum markaði. Tilgangur slíkra viðskipta er margvíslegur en t.a.m. er hægt að kaupa heimildir og óska þess að þeim verði eytt. Eins og á við um aðra markaði ræðst verð á heimildum af lögmáli um framboð og eftirspurn.

Ein losunarheimild jafngildir einu tonni af koldíoxíði (CO2) eða ígildi þess.  Þrjár lofttegundir eru flokkaðar sem gróðurhúsalofttegundir og falla undir viðskiptakerfið en áhrif þeirra á hlýnun jarðar eru mismunandi.  Til einföldunar hafa áhrif hverrar gastegundar verið reiknuð til samanburðar við áhrif CO2 og því er almennt vísað til þessara gastegunda sem ígilda CO2.

Mynd sem fylgir - Rauði listinn

Rauði listinn

Veita þarf ákveðnum friðlýstum svæðum á Íslandi sérstaka athygli og aðhlynningu.
Meira