Heimilið

Rekstur heimila á Íslandi er frekar umhverfisvænn þökk sé góðum aðgangi að hreinu vatni, jarðvarmahitaveitu og endurnýjanlegum auðlindum til rafmagnsframleiðslu. Þrátt fyrir að við séum svo heppin að hafa aðgang að hreinum auðlindum þurfum við að vernda þær, tryggja sjálfbæra nýtingu og bera virðingu fyrir þeim. Það er þó margt annað sem tengist heimilisrekstri sem getur aukið mjög á notkun auðlinda og losun gróðurhúsalofttegunda s.s. kaup og notkun á fatnaði, mat, tækjum, leikföngum og öðru til heimilisins. 

 

Húsgögn eins og stólar, borð og skápar eru framleidd úr mismunandi hráefnum s.s. timbri, áli, stáli, plasti o.s.fr. og geta innihaldið efni sem eru skaðleg fyrir umhverfið og heilsuna. Þessi efni geta smitast út frá eða gufað upp af húsgögnunum við notkun þeirra, framleiðslu og förgun. 

Auk þess þarf mikið af hráefnum og auðlindum til að búa til hvern hlut fyrir sig. Við að búa til stól þarf námuvinnslu til að ná í málma, olíuvinnslu til að framleiða plastið og skógarhögg fyrir timbrið. Svo þarf að flytja efnið þangað sem það er unnið. Í verksmiðjunni eru síðan notuð ýmis konar efni til framleiðslunnar ásamt vatni, orku og eldsneyti. Húsgögn eru svo stundum galvaniseruð með nikkel eða krómi. Þau húsgögn sem eru úr plasti geta innihaldið ýmis konar íblöndunarefni og svo eru oft efni sett í textíl sem settur er á húsgögn s.s. eldtefjandi efni sem innihalda Bróm. Eftir framleiðslu er  stólnum er svo pakkað inn í t.d. pappír, plast, frauðplast og hann sendur á milli landa í skipi, flugvél, bíl og bíður í verslunarhúsnæði þar til hann er keyptur og færður heim. Þegar við erum svo orðin leið á stólnum eða hann ónýtur, er hann fluttur í förgun, mögulega endurvinnslu ef hægt er að flokka hann eða að hann endar á urðunarstað þar sem hann fær að brotna hægt og rólega niður.

Hér skiptir því miklu máli að við þú spyrjir þig fyrst: „Þarf ég á þessu að halda? Ef svo er, þá verður þú að velja vörurnar sem þú kaupir af kostgæfni t.d. með hliðsjón af endingu og gæðum, vottun eða öðru sem skiptir máli. Að síðustu verðum við að nýta vel þá hluti sem við kaupum. 

Þegar við kaupum vörur er því gott að þekkja nokkur umhverfismerki sem veita okkur leiðbeiningar um hvaða kostur sé sá besti. Í húsgögnum er t.d. hægt að skoða vottanir eins og Svaninn og FSC (Forest Stewardship Council) en merkið gefur m.a. til kynna að viðurinn sem notaður er við framleiðsluna sé ræktaður með hliðsjón af umhverfinu og framtíðinni, sem sagt á sjálfbæran hátt. Stöðugt fleiri framleiðendur vinna í því að draga úr umhverfisáhrifum framleiðslu sinnar og því ættum við neytendur að geta spurt út í hvort húsgögnin séu umhverfisvottuð.

Nokkur góð ráð

  • Veldu umhverfismerkt húsgögn ef þau eru í boði, t.d. með Svaninum eða Evrópublóminu
  • Veldu trégarðhúsgögn með FSC merkinu en þar eru gerðar kröfur um að efniviðurinn komi úr skógi þar sem skógræktin tekur mið af sjálfbærri þróun.
  • Láttu lofta vel um ný innihúsgögn í nokkra daga af því að þau geta gefið frá sér skaðleg efni til að byrja með. Regluleg loftræsting er alltaf til bóta.
  • Forðastu húsgögn með gervileðri sem framleitt er úr PVC-plasti með mýkingarefnum úr þalötum. Athugið að vörum sem innihalda PVC skal skila til endurvinnslu.
  • Veldu húsgögn sem eru lökkuð með vatnsþynnanlegu lakki.
  • Reyndu að velja húsgögn úr gegnheilu efni, sérstaklega ef mikið mæðir á þeim, t.d. eldhússtólar og eldhúsborð.
  • Lengdu líftíma húsgagna með því að gefa eða selja gömul og heil húsgögn sem þú hefur ekki not fyrir lengur. 

 

Það er ýmislegt hægt að gera til að garðurinn verði sem sjálfbærastur. Væri ekki frábært ef maður gæti komið í veg fyrir efnanotkun í garðinum eða að flutt sem minnst af efni úr garðinum?
Þegar um er að ræða venjulega umhirðu garða þá er það vel hægt. Með því að molta gras, greinar, blóm og annað sem fellur til erum við komin með góða og næringarríka mold til að bera á beðin.

Heimajarðgerð

Stór hluti heimilisúrgangs okkar eru matarleifar en með því að jarðgera hann heima, getum við dregið verulega úr magni þess sorps sem við sendum frá okkur. Við jarðgerð er lífrænum úrgangi umbreytt í moltu sem þykir einn besti jarðvegsbætir sem völ er á, gerir jarðveginn frjósamari, léttari og um leið heilbrigðari. Leiðbeiningar fyrir heimajarðgerð má finna hér: Heimajarðgerð.

Efnanotkun og garðurinn

Allir ættu að kappkosta að halda efnanotkun í garðinum í lágmarki. Hér eru nokkur góð ráð til garðeigenda:

  • Hafðu fjölbreyttan gróður í garðinum til að auka líkurnar á því að þar byggist upp fjölbreytt dýralíf. Ýmsir fuglar og gagnleg skordýr geta aðstoðað í baráttunni við skaðvalda á plöntum, því fjölbreyttara sem lífríkið er, þeim mun betra!
  • Týndu skaðvaldana af plöntunum með höndunum í þeim tilfellum sem það er hægt,  t.d. lirfur sem herja á berjarunna og snigla undir salatinu.
  • Notaðu aðferðir sem ekki byggjast á notkun efna til að uppræta illgresi t.d. með því að reita það í höndunum, nota verkfæri eða sprauta á það með heitu vatni.
  • Komdu í veg fyrir að illgresið nái sér á strik með því að rækta þekjandi plöntur og nota yfirlagsefni til þekja jarðveginn.
  • Sprautaðu vatni á plönturnar til að vinna á trjámaðki þegar hann herjar á plönturnar snemma sumars. Maðkurinn fellur á jörðina og verður fuglum að bráð.
  • Notaðu gildrur til að veiða snigla í.
  • Beittu skiptiræktun í matjurtagarðinum með því að rækta mismunandi tegundir á hverjum stað á hverju ári, t.d. kartöflur í eitt tímabil, salat það næsta, svo tegundir sem vaxa beint upp af fræi og þannig koll af kolli. Plöntur nýta næringarefni í jarðveginum á mismunandi vegu og því getur skiptiræktun aukið frjósemi jarðvegsins.
  • Notaðu nytjadýr í staðinn fyrir skordýraeyða í gróðurhúsum, þú getur keypt nytjadýr í sumum  garðyrkjuverslunum. 
  • Athugaðu að öll notkun eiturefna dregur úr líffræðilegri fjölbreytni í garðinum og fækkar nytjadýrum eins og köngulóm, sníkjuvespum og jarðvegsdýrum.

 

Allt í kringum okkur eru efni sem koma góðum notum í okkar daglega lífi, bæði í efnablöndum og hlutum. Sum innihaldsefni geta þó verið varasöm og skaðleg heilsu manna og umhverfis. Þess vegna er það besta sem við getum gert að draga úr notkun efna. Oft erum við bara að nota efni af vana en ekki vegna þess að þau eru nauðsynleg.

Við þurfum líka alltaf að hafa í huga að öll efni sem við notum við sturtur, vaska og þvottavélar, enda í frárennslinu okkar (sápur, sjampó, hreinsiefni, þvottaefni, tjöruhreinsir, málning af penslum sem við skolum) og þaðan ómeðhöndlað beint út í sjó. Þess vegna er mikilvægt að hafa alltaf í huga hvaða efni við erum að nota, kaupa frekar umhverfisvottuð efni eða einfaldlega sleppa efnum þar sem hægt er. Það er bæði gott fyrir umhverfið og sparar pening.

Mörg þvotta- og hreinsiefni geta verið ertandi og jafnvel ætandi, eins og t.d. efni notuð í uppþvotta- og þvottavélar auk ýmissa sértækra hreinsiefna. Hreingerning með hreinsiefnum skilur alltaf eftir efnaleifar í umhverfinu og eru smábörn sérstaklega berskjölduð fyrir þessum leifum þegar þau skríða um á gólfinu. Því minna sem notað er af hreinsiefnum því minna fá börnin í sig af þessum efnum. 

Góð leið til að minnka áhrif hreinsiefna á heimilum er einfaldlega að nota minni skammta. Hægt er að prófa sig áfram með því að minnka skammtinn hægt og rólega og halda sig við þann minnsta skammt sem gefur góðan árangur. Á Íslandi er vatnið steinefnasnautt (mjúkt) en minna þvottaefni þarf í slíkt vatn heldur en í steinefnaríkt (hart) vatn. Reynslan hefur sýnt að fólki hættir til að  nota allt of stóra þvottaefnaskammta.

Nokkur góð ráð

  • Drögum almennt úr allri notkun á efnum
  • Búum til eigin efni úr einföldum hráefnum svo sem matarsóda, sítrónu, ediki og öðru. Uppskriftir eru margar og ýmislegt hægt að finna á ýmsum vefsíðum
  • Drögum úr umbúðanotkun með því að kaupa þvotta- og hreinsiefni í stærri umbúðum og svo er hægt að fylla á minni umbúðir
  • Veljum umhverfisvottaðar vörur s.s. Svaninn eða Evrópublómið en við framleiðslu þeirra er tekið tillit til bæði heilsu og umhverfis. Vörurnar innihalda lágmarksmagn af efnum og við framleiðslu þeirra er losun á hættulegum efnum og gróðurhúsaloftegundum haldið niðri. 

Það hefur færst í vöxt á undanförnum árum að framleiðendur á vörum láti bæta í þær efnum til þess að gefa þeim ákveðna eiginleika, svo sem til að lengja líftíma þeirra, koma í veg fyrir að af þeim stafi vond lykt, draga úr rotnun eða takmarka bakteríuvöxt. 

Ef fullyrt er að vara hafi verið meðhöndluð til þess að ná fram ofangreindum áhrifum má gera ráð fyrir að bætt hafi verið í hana efnum með sæfandi eiginleikum. Með sæfandi eiginleikum er átt við að efnið sem um ræðir drepi, fæli frá sér eða laði að sér lifandi skaðvalda eins og bakteríur, þörunga, sveppi eða meindýr. Í daglegu lífi notum við talsvert af vörum sem innihalda efni sem hafa þessa eiginleika til þess að vernda fólk, dýr, vatn, yfirborð, fatnað, vefnaðarvöru og fleiri vörur fyrir skaðvöldum. Við köllum þetta sæfivörur en sótthreinsiefni, skordýraeitur, nagdýraeitur og viðarvarnarefni eru dæmi um nokkra vöruflokka af slíkum vörum.
Það er líklegt að varan þín hafi verið meðhöndluð eins og lýst er hér að ofan ef þú sérð eftirfarandi hugtök koma fram á merkingum hennar:

  • bakteríudrepandi (antibacterial)
  • bakteríuhemjandi (bacteriostatic)
  • myglueyðandi (anti-mould)
  • mygluhemjandi (mould-repellent)
  • lyktarlaus (odourless)
  • vinnur gegn ólykt (anti-odour)

Hlutverk sæfandi efna, og þar með sæfivara, er að drepa lifandi verur, sem gerir það verkum að öll notkun þeirra er í eðli sínu varasöm og því ætti að draga úr henni eins og kostur er. Þar við bætist að óhófleg og röng notkun á sótthreinsandi efnum getur valdið því að til verði í umhverfi okkar ónæmar bakteríur með tilheyrandi vandamálum.
Fáðu upplýsingar í búðinni um það hvaða efni varan sem þú hyggst festa kaup á inniheldur, þannig að þú getir tekið upplýsta ákvörðun um að forðast vörur sem innihalda sæfandi efni. Efni í meðhöndluðum vörum geta valdið ofnæmi og verið bæði skaðleg heilsu fólks og umhverfinu. Sem neytandi ættir þú að vera meðvitaður um það og ætíð að íhuga hvort þú getur leyst vandamálið án þess að nota slíkar vörur.
Veldu vörur sem merktar eru með Svansmerkinu eða Evrópublóminu, þegar það er í boði, til þess að vera viss um að þær séu öruggar í notkun.

Það getur verið skemmtileg áskorun á heimilinu að draga úr matarsóun og mikilvægt að kynna sér ráð sem geta hjálpað manni að breyta um venjur.

Matarsóun er alþjóðlegt vandamál og á heimsvísu er talið að um þriðjungur af framleiddum mat til manneldis eyðileggist eða sé sóað, það gerir um 1.3 milljarður tonna á ári.  Sóun á matvælum er hluti af kolefnisfótspori heimila og töluverður hluti af losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi kemur frá urðun á lífrænum úrgangi, m.a. matvælum.

Með því að draga úr matarsóun ásamt því að vera meðvituð um hrávörur, svo sem uppruna þeirra og kolefnisfótspor, er hægt að lágmarka neikvæð áhrif á umhverfið. Meiri neysla á afurðum úr jurtaríkinu og minni neysla dýraafurða hjálpar til, sem og að velja árstíðabundin matvæli og mat úr heimabyggð.

Gott er að tileinka sér ýmis húsráð eins og að skipuleggja innkaup betur, nýta frystinn og borða afganga. Fleiri ráð og innblástur er hægt að kynna sér á heimasíðunni Matarsóun.is

Flest okkar nota margar og mismunandi snyrtivörum á hverjum degi. En hér þarf að vanda valið því ýmsar snyrtivörur innihalda efni sem geta haft skaðleg áhrif á heilsu og umhverfi. Þetta eru t.d. rotvarnarefni, ilmefni, litarefni eða önnur efni sem geta valdið ofnæmi.

Helstu ofnæmisvaldarnir eru rotvarnar- og ilmefni og ættu viðkvæmir að forðast þau. Framleiðendur snyrtivara eru skyldugir að gefa upp innihaldsefni á umbúðunum.

Hér þurfum við líka sérstaklega að minnast á hárlitunarefni, en bæði fastir litir og skollitir geta valdið ofnæmi eða haft önnur neikvæð áhrif á heilsu. Hver kannast ekki við yfirgnæfandi efnalyktina á hársnyrtistofum?

Nokkur góð ráð:

  • Dragðu úr notkun snyrtivara eins og hægt er
  • Veldu vörur sem eru umhverfisvottaðar t.d. með Svaninum eða Evrópublóminu, þær taka bæði tillit til heilsu og umhverfis og standast strangar kröfur um efnainnihald. Þegar keyptar eru vottaðar vörur þarf ekki að hafa áhyggjur af því að þær innihaldi rotvarnarefni, ofnæmisvaka, efni sem geta verið hormónaraskandi eða séu ekki ákjósanleg í náttúrunni.
  • Kauptu t.d. sápur í stærri umbúðum og fylltu á minni umbúðir sem þú átt fyrir. Einnig er hægt að draga úr umbúðanotkun með því að kaupa handsápu í stykkjum en ekki fljótandi. Hjá sumum hársnyrtistofum er t.d. hægt að koma með gamla hársjampó brúsann og fá áfyllingu. 
  • Búðu til eigin krem og farða, t.d. er mjög þægilegt að nota örlítið af kókosolíu sem augnfarðahreinsi og þurrka hana og farðann svo af með margnota klút.
  • Veldur hársnyrtisstofu sem notar náttúrulegri liti og síður skaðlega umhverfi og heilsu fólks.
  • Hvettu hárgreiðslustofuna þína til að nota umhverfisvænni liti 

Mynd sem fylgir - Rauði listinn

Rauði listinn

Veita þarf ákveðnum friðlýstum svæðum á Íslandi sérstaka athygli og aðhlynningu.
Meira