Húsnæði

opinn gluggiUmhverfisstofnun vill vekja athygli á því að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) gaf út í fyrsta skipti leiðbeiningar um loftgæði innandyra árið 2009, sem snúa fyrst og fremst að raka og myglu. Umhverfisstofnun hélt námskeið um innivist árið 2008 með áherslu á sveppa- og mygluskemmdir í húsnæði. Kjell Anderssonn yfirlæknir á Háskólasjúkrahúsinu í Örebro í Svíþjóð hélt þar fyrirlestur hvar farið var yfir hættuna af slíkum skemmdum og til hvaða ráða eigi að grípa. Vonast er til þess að samræmdar leiðbeiningar WHO muni nýtast vel til þess að bæta loftgæði innandyra.

Leiðbeiningar WHO eru afrakstur tveggja ára ítarlegrar yfirferðar 36 sérfræðinga á heimsvísu á opinberum rannsóknaniðurstöðum, sem fyrir liggja á þessu sviði. Sérfræðingarnir komast að þeirri niðurstöðu að þeir sem starfi eða búi í raka- og/eða mygluskemmdu húsnæði, hvort sem eigin eða opinberu, séu í meiri hættu á því að fá einkenni öndunarerfiðleika og astma. Lagðar eru til í leiðbeiningunum fyrirbyggjandi aðgerðir eða viðgerðir á raka- og mygluskemmdum til þess að draga marktækt úr skaðlegum áhrifum á heilsu manna.

„Þar sem fólk ver stærstum hluta lífs síns á heimili, skrifstofu, skóla, heilbrigðisstofnun og öðrum byggingum skipta gæði loftsins sem það andar að sér þar miklu máli fyrir heilsu þess og velferð,“ segir Dr. Srdan Matic, sviðsstjóri hjá WHO í Evrópu. „Í fyrsta skipti höfum við leiðbeiningar fyrir stjórnvöld til að tryggja öryggi og heilnæmt umhverfi í byggingum. Við teljum að þessi vinna muni leiða af sér bætta heilsu fólks um allan heim.”

Leiðbeiningarnar eru þær fyrstu í röð rita frá WHO er varða gæði lofts innandyra. Leiðbeiningarnar eru ætlaðar til notkunar á heimsvísu til að vernda heilsu við mismunandi umhverfis-, félags- og efnahagslegar aðstæður. Frekari útgáfa er væntanleg sem mun meðal annars taka á ýmsum efnum í umhverfi manna. Leiðbeiningarnar mynda saman fyrstu ítarlegu tillögurnar sem byggja á rannsóknargögnum til að takast á við loftmengun innandyra. Slæm loftgæði innandyra er meðal helstu orsakavalda sjúkdóma á heimsvísu.

Um ein og hálf milljón dauðsfalla, að mestu meðal kvenna og barna í þróunarríkjum, eru tengd bruna á eldsneyti í föstu formi innandyra.

Mörg lönd ESB eiga í vandræðum með raka í húsnæði, jafnvel 20-30% heimila. Traustar vísbendingar benda til þess að raki í byggingum stofni heilsu fólks í hættu. Við slíkar aðstæður vaxa hundruð tegunda baktería og sveppa innandyra og gefa frá sér gró, frumubrot og efni út í loftið. Innöndun eða snerting við þessi aðskotaefni hefur verið tengd við nýgengi eða að einkenni öndunarfærasjúkdóma,, ofnæmi, astmi og ónæmisviðbrögð ágerist. Börn eru sérlega viðkvæm fyrir slíkum áhrifum.

Þekking á mengunarvöldum innandyra er lykillinn að því að koma í veg fyrir tengd heilsuáhrif og viðhalda hreinu lofti. Stjórnun á loftgæðum innanhúss krefst annarrar nálgunar en notuð er við stjórnun loftgæða utanhúss.

Leiðbeiningar um loftgæði innandyra

Líffræðilegir þættir sem geta haft áhrif á heilsu fólks eru fjölbreytilegir, allt frá frjókornum og gróum plantna til baktería, myglu, þörunga og nokkurra frumdýra sem er að finna bæði úti og inni. Það eru sterkar vísbendingar um hættu sem stafar af nokkrum líffræðilegum þáttum sem menga inniloft. Þrátt fyrir það var niðurstaða WHO vinnuhópsins sú að ekki væri hægt að greina hvaða tegundir örvera eða annarra líffræðilegra þátta hafi áhrif á heilsu fólks. Þetta stafar af því að oft verður fólk fyrir áreiti frá svo mörgum þáttum samtímis og vegna þess hvað flókið er að ákveða magn þeirra. Einnig vegna mismunandi heilsufarseinkenna sem geta komið fram.

Það var því ekki hægt að setja fram leiðbeiningar eða við mið um magn tiltekinna lífræðilegra þátta, en í stað þess voru samdar leiðbeiningar í þeim tilgangi að vernda heilsu og ákvarða áhættuþætti með því að skilgreina vísa, eins og t.d. raka, um loftgæði innandyra.  Þannig skilgreina leiðbeiningarnar vandamál og kringumstæður sem geta valdið áhættu, en innihalda ekki viðmið um ásættanlegt magn líffræðilegra þátta. Tilgangur leiðbeininganna er að hjálpa heilbrigðisyfirvöldum og almenningi að greina áhættu og draga úr henni. Fyrst og fremst er litið til þess að greina vandann, til dæmis hvort raki sé í húsnæði og þá ákveða um viðgerð á skemmdum og hvernig megi loka fyrir leka.

Loftmengun innanhúss - veggspjald

Umhverfisstofnun Evrópu gefur árlega út skýrslu um mál sem hæst ber á í umhverfismálum og fyrir almenning hverju sinni. Árið 2013 var áhersla lögð á loftgæði í Evrópu, m.a. inniloft. Hér fyrir neðan er mynd af helstu áhrifaþáttum innilofts á heimilum sem birt var í skýrslunni.

Loftmengun innanhús - yfirlitsmynd

Í Evrópu er áætlað að of mikill raki sé í 10-50% (mismikið eftir löndum) af því húsnæði sem fólk býr, vinnur og leikur sér í. Of mikill raki veldur þungu lofti og saggalykt. Loft kólnar við raka veggi en það kallar á meiri upphitun með hærri hitakostnaði. Of mikill raki í húsnæði getur haft slæm áhrif á heilsu fólks. Þeir sem búa í húsnæði með raka og myglu eru í meiri hættu en aðrir að fá sjúkdómseinkenni og sýkingar í öndunarvegi, ofnæmiskvef og astma. Fólk er misviðkvæmt fyrir myglu og sumir hópar eru sérlega viðkvæmir. Sérstaklega þarf að halda raka og myglu frá börnum, eldra fólki, fólki með astma, exem og ofnæmi eða bælt ónæmiskerfi. Rannsóknir sýna að þeir sem búa í vel einangruðum húsum og vel loftræstum leita síður til læknis og leggjast síður inn á sjúkrahús vegna kvilla í öndunarfærum en þeir sem búa í röku húsnæði. 

Hér er að finna leiðbeiningar um raka og myglu, orsakir og hvað sé til ráða. 

Upplýsingar og leiðbeiningar:

Inniloft:

Raki og mygla:

Námskeið um raka og myglu 2008

Umhverfisstofnun hélt námskeið þann 24. október 2008 um innivist með áherslu á sveppa- og mygluskemmdir í húsnæði. Námskeiðið var einkum ætlað heilbrigðisfulltrúum en var að hluta til opið almenningi.

Fyrirlesari var Kjell Andersson yfirlæknir á umhverfis- og atvinnusjúkdómadeild Háskólasjúkrahússins í Örebro. Hann hefur mikla reynslu og gert margar rannsóknir á sviði innivistar, jafnframt hefur hann skrifað fjölda greina um efnið (sjá neðar). Kjell Andersson er vel þekktur og vinsæll fyrirlesari á sínu sviði.

Í fyrirlestrinum kom fram að þegar um sveppa- og mygluvandamál er að ræða í húsnæði, sem stafa af miklum raka og/eða leka, þá sé mikilvægast að byrja á að finna orsakir rakans og lagfæra skemmdirnar og þrífa burt myglu og sveppi. Kjell telur að yfirleitt sé óþarfi að leggja í kostnað vegna sýnatöku einkum þegar þekkingu skortir til að meta niðurstöðurnar. Peningunum sé betur varið í að koma í veg fyrir leka og raka og í viðgerðir á skemmdu húsnæði. 

Margar rannsóknir benda til að samband sé milli þess að búa/dvelja í rakaskemmdu húsnæði og vanheilsu. Það hafa einnig verið gerðar rannsóknir sem sýna fram á rekjanleg tengsl milli dvalar í rakaskemmdu húsnæði og óþæginda í augum og öndunarvegi. En reynslan sýnir að yfirleitt dregur verulega úr einkennum/óþægindum hjá íbúum eftir að gert hefur verið við húsnæðið og það þrifið. 

Margar tilgátur hafa verið settar fram um hvað það sé í rakaskemmdu húsnæði sem valdi vanlíðan og óþægindum t. d. efnaútgufun úr röku byggingarefni, niðurbrotsefni úr lími eða efni af örverufræðilegum uppruna. Í dag er ekki vitað hvaða einstök efni hafa mest áhrif. En fáar ef nokkrar vísbendingar eru um hvaða þættir í húsnæði hafi áhrif á ónæmiskerfið nema rykmaurar og pelsdýr.

Samkvæmt sænskum og finnskum rannsóknum virðist mygla vera veikir ofnæmisvakar (allergen) og aðeins um 2 % íbúa þessara landa hafa myndað mótefni gegn algengum og útbreiddum myglutegundum en til samanburðar hafa rúmlega 30% ofnæmi gegn pelsdýrum, rykmaur eða frjókornum. Þeir sem hafa ofnæmi gegn myglu hafa flestir einnig ofnæmi fyrir sterkari ofnæmisvökum svo sem köttum og grasi.

Mynd sem fylgir - Rauði listinn

Rauði listinn

Veita þarf ákveðnum friðlýstum svæðum á Íslandi sérstaka athygli og aðhlynningu.
Meira